Close

ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈનું અવસાન આજે પણ વણઉકલ્યું રહસ્ય છે

કભી કભી | Comments Off on ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈનું અવસાન આજે પણ વણઉકલ્યું રહસ્ય છે
તા.૧૨મી ઑગસ્ટ, ૧૯૧૯.
રક્ષાબંધનનો દિવસ હતો. અંબાલાલ સારાભાઈ પરિવારનાં બાળકો શાહીબાગ કેમ્પના મેદાનમાં ઘોડેસવારી કરતાં હતાં. સાંજનો સમય હતો. તેમના ઘોડારના એક સવારે દોડતા આવી શુભ સમાચાર આપ્યા કે તેમના કુટુંબમાં એક પુત્રનો જન્મ થયો છે. બાળકોએ ઘોડા ઘર તરફ્ વાળ્યાં, બાળકોને નવા ભાઈને જોવો  હતો.
એનું નામ વિક્રમ પાડવામાં આવ્યું.
 એક વાર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર  ‘રિટ્રીટ’ બંગલામાં રહેવા આવ્યા હતા. વિક્રમનું કપાળ જોઈ તેઓ બોલ્યા ઃ ‘કેવું ભવ્ય કપાળ છે એનું. આ બાળક તેજસ્વી બનશે.’
અને એ જ બાળક એક દિવસ દેશના મહાન વૈજ્ઞાનિક બન્યાઃ  ‘ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ’. નોંધનીય વાત એ છે કે વિક્રમ જ્યારે બાળક હતો ત્યારે તેમણે કોઈ પ્રાથમિક, માધ્યમિક કે સાર્વજનિક શાળામાં અભ્યાસ કર્યો નહોતો. અંબાલાલ સારાભાઈનાં બાળકો માટે ‘રિટ્રીટ’ બંગલામાં જ ખાનગી શાળા શરૂ કરવામાં આવી હતી,  તેમને લાગતું હતું કે એ વખતે દેશની ઉપલબ્ધ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ બાળકોના શિક્ષણ માટે યોગ્ય નહોતી. તે વખતે ઇંગ્લૅન્ડમાં ડૉ. મારિયા મોન્ટેસરીએ આધુનિક શિક્ષણ પર પુસ્તકો લખ્યાં હતાં.  અંબાલાલ સારાભાઈને ત્યાં ‘લંડન ટાઇમ્સ’ અખબાર આવતું.  તેમણે તેમાં ડૉ. મોન્ટેસરી વિશે વાંચ્યું  હતું.  અંબાલાલ સારાભાઈ અને સરલાદેવી પોતે જ ડૉ. મોન્ટેસરીને મળવા ઇંગ્લૅન્ડ ગયાં.
પાછળથી એમણે ડૉ. મોન્ટેસરીને અમદાવાદ બોલાવ્યાં તેમની મદદથી જ ‘રિટ્રીટ’માં ખાનગી શાળા  શરૂ થઈ. નાનકડા વિક્રમને યંત્રોમાં રસ હતો.  બંગલામાં જ ભૌતિકશાસ્ત્ર  અને રસાયણશાસ્ત્રની પ્રયોગશાળા ઊભી કરવામાં આવી.  વિક્રમને ભાષાઓ, ગણિત અને કળાનું ભરપૂર જ્ઞાન હતું. ૧૯૩૭માં આર.સી. ટેક્નિકલ હાઈસ્કૂલ દ્વારા મેટ્રિકની પરીક્ષા પાસ કરી વિક્રમે ગુજરાત કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ત્યાર પછી ઇંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ  યુનિવર્સિટીની સેન્ટ જ્હોન્સ કૉલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. અહીં તેઓ સ્નાતક થયા. ત્યાર બાદ સી.વી. રામને વિક્રમને પોતાના વિદ્યાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યો.  તેમણે બ્રહ્માંડ કિરણો પર પોતાનો અનુસ્નાતક અભ્યાસ શરૂ કર્યો.
બેંગલોરમાં શ્રાીમતી અમ્મુ સ્વામીનાથનનાં સૌથી નાના પુત્રી મૃણાલિનીના પરિચયમાં આવ્યાં.  તેઓ મૃણાલિનીનાં નૃત્ય જોઈ પ્રભાવિત થયા.  છેવટે તેઓ મૃણાલિની સાથે પરિવારની સંમતિથી પરણી ગયાં. એ વખતે દેશમાં આઝાદીનો જંગ પરાકાષ્ઠાએ હોઈ દેશમાં ભાંગફેડ ચાલતી હતી. વિક્રમ એકલા જ મદ્રાસ જઈ લગ્ન કરી પાછા આવ્યા હતા.
૧૯૪૭માં કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીએ વિક્રમભાઈનો ‘બ્રહ્માંડ કિરણો’ પર શોધ મહાનિબંધ સ્વીકાર્યો અને ‘કોસ્મિક રેઝ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઇન ટ્રોપિકસ લેટિટયૂડસ’ વિષય પર પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી એનાયત કરી. હવે તેઓ ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈ બન્યા, બીજી બાજુ મૃણાલિનીએ તેમના નૃત્યના શોખ માટે ‘દર્પણ’ એકેડેમી શરૂ કરી.
ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ માત્ર ૨૩ વર્ષની વયે હિમાલય પર પરમેનન્ટ હાઈ આલ્ટિટયૂડ લેબોરેટરી સ્થાપવાની ભલામણ કરી. ૧૯૪૭માં કેમ્બ્રિજમાં પાછા ર્ફ્યા બાદ બ્રહ્માંડ કિરણો (કોસ્મિક રેઝ) અને વાતાવરણના ઉચ્ચ સ્તરીય અભ્યાસ માટે આધુનિક સંસ્થા સ્થાપવા પોતાના વિચારો અમલમાં મૂક્યા. તેમાંથી અમદાવાદની ફ્િઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરીનો જન્મ થયો. ૧૯૪૭માં એમ.જી. સાયન્સ કૉલેજના બે ઓરડામાં આ લેબોરેટરી શરૂ થઈ. ડૉ. કે. આર. રામનાથન જેવા વૈજ્ઞાનિક તેના પ્રથમ ડાયરેક્ટર બન્યા.  વિક્રમભાઈ તેના સહ ડાયરેક્ટર હતા, પીઆરએલ ઊભી થઈ ત્યારે તેના સ્થાપક ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈની વય માત્ર ૨૮ વર્ષની હતી, તેનો સતત વિકાસ થતો રહ્યો. ૧૯૫૪માં પીઆરએલના નવા મકાનનું ઉદ્ઘાટન તે વખતેના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુના હસ્તે કરવામાં આવ્યું.
૧૯૪૭થી ૧૯૭૪ સુધીના ગાળામાં વિક્રમભાઈએ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ઉપરાંત રાષ્ટ્રઘડતરના કાર્યમાં પણ ઝંપલાવ્યું. આ વર્ષો દરમિયાન તેમણે ૩૫થી વધારે સંસ્થાઓ સ્થાપી. આ કાર્યમાં તેમને ઉદ્યોગપતિ શેઠશ્રાી કસ્તુરભાઈ લાલભાઈનો સાથ સહકાર મળ્યો. વિક્રમભાઈ રત્ન હતા તો કસ્તુરભાઈ હીરાપારખું હતા. તે વખતે અમદાવાદ મિલોથી ધમધમતું શહેર હતું. કાપડઉદ્યોગમાં ઉત્તમ કવોલિટીની જાતોના સંશોધન માટે કસ્તુરભાઈના સાથ સહકારથી ‘અટીરા’ ની સ્થાપના કરી. ‘અટીરા’ની કામચલાઉ લેબોરેટરી પણ પહેલાં તો એમ.જી.સાયન્સ કૉલેજના ‘પીઆરએલ’ના ઓરડાની બાજુના ઓરડામાં જ શરૂ થઈ હતી.. ડૉ. વિક્રમ જ ‘અટીરા’ના પહેલા નિયામક બન્યા.
ડૉ. સારાભાઈ આટલેથી અટક્યા નહીં. ત્યાર બાદ તેમણે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ્  મેનેજમેન્ટની સ્થાપના કરી. આઇઆઇએમના મકાનના ઉદ્ઘાટન માટે તેમણે વિશ્વવિખ્યાત સ્થપતિ લૂઇ કહાનને નિમંત્ર્યા. આજે પણ અમદાવાદમાં આઇઆઇએમનું મકાન  સ્થાપત્યનો અજોડ નમૂનો છે, જે ડૉ.સારાભાઈની ભેટ છે. અમદાવાદનું કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર નહેરુ ફઉન્ડેશન, અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ ઍસોસિયેશન, ત્રિવેન્દ્રનમનું થુમ્બા રોકેટ લોચિંગ સ્ટેશન, ઇસરો-અમદાવાદ શ્રાી હરિકોટા રોકેટ રેન્જ, એક્સ્પેરિમેન્ટલ સેટેલાઈટ કોમ્યુનિકેશન અર્થ સ્ટેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ ડિવિઝન, સેટેલાઈટ કમ્યુનિકેશન અર્ધસ્ટેશન, અરવી, ફ્રાસ્ટ બિડર રિએક્ટર્સ, કલ્પકમ, ન્યુકિલયર સેન્ટર ફેર એગ્રિકલ્ચર-દિલ્હી જેવી અનેક સંશોધન સંસ્થાઓ ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ સ્થાપી.
તેઓ ઇસરોના અધ્યક્ષ તરીકે રહ્યા. ઇંદિરાજીએ હોમીભાભાના અવસાન પછી ડૉ. સારાભાઈને ભારતીય અણુપંચના અધ્યક્ષ બનાવ્યા. ૨૫ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના માર્ગદર્શન હેઠળ પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી. ૮૫ જેટલા વૈજ્ઞાનિક સંશોધન લેખો લખ્યા. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ડૉ.અબ્દુલ કલામ ‘મિસાઇલ મેન’ ગણાય છે. પરંતુ ભારતે પોતાનો મિસાઇલ કાર્યક્રમ શરૂ કરવો જોઈએ તેવી પહેલી દરખાસ્ત ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ રજૂ કરી હતી. તો ડૉ. કલામ પણ ડૉ. સારાભાઈને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ અને ભારતીય મિસાઈલ કાર્યક્રમના પિતા ગણાવે છે.
૧૯૭૧માં ભારત પાક. યુદ્ધ વખતે તે વખતનાં વડાપ્રધાન શ્રાીમતી ઇંદિરા ગાંધીએ પાકિસ્તાનના ટુકડા કરી નાંખી બાંગ્લાદેશને આઝાદ કરવાની યોજના બનાવી હતી. તે વખતે પાકિસ્તાનને દહેશત હતી કે બાંગ્લાદેશમાં યુદ્ધની પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવી ભારત પિૃમ પાકિસ્તાન પર આક્રમણ કરી દેશે. આમ ના થાય તે માટે પાકિસ્તાને અમેરિકાને ભારત પર દબાણ લાવવા વિનંતી કરી હતી. અમેરિકાના પ્રમુખ નિકસને તરત જ તેમના સલાહકાર કિસિન્જરને ભારત મોકલ્યા હતા. કિસિન્જર ઇંદિરાજીને મળવા ગયા ત્યારે ઇન્દિરાજીએ કિસિન્જરને કહ્યું ઃ ‘તમે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈને મળી લો.’ ત્યાર બાદ કિસિન્જ૨ ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈને મળ્યા અને ડૉ. સારાભાઈએ વડાપ્રધાનના ખાસ પ્રતિનિધિ તરીકે કિસિન્જર અને સાથે મંત્રણા કરી હતી. ડૉ. સારાભાઈએ કોણ જાણે શું કહ્યું કે કિસિન્જ૨ એક સંતોષ સાથે અમેરિકા જવા રવાના થઈ ગયા હતા. યાદ રહે કે એ વખતે ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ અણુશક્તિ પંચના અધ્યક્ષ હતા.
ઉપગ્રહ દ્વારા દેશના ખૂણે ખૂણે હજારો ગામડાંઓમાં સંદેશાવ્યવહાર અને ટીવી પ્રસારણ એ  ડૉ.સારાભાઈનું સ્વપ્ન હતું. આજે તે સાચું પડયું છે.
દરરોજ ૧૮થી ૨૦ કલાક સતત કાર્યરત રહેતા વિક્રમભાઈનું જીવન સમય સાથેની તીવ્ર સ્પર્ધા સમાન હતું. તેઓ માટે કોઈ પણ કાર્ય અશક્ય નહોતું. કહેવાતા અશક્ય કાર્યને હાથમાં લઈને તેને શક્યતામાં ફ્ેરવવાની અખૂટ ધીરજ તથા આત્મવિશ્વાસ એ તેઓના વિરલ વ્યક્તિત્વનાં મહત્ત્વના પાસા હતાં. તેઓના સાથી પ્રો. પિશારિટી કહેતા, કે રાત્રે પણ ફ્કત તેની આંખો જ આરામ લેતી, મગજનું કાર્ય તો ચાલુ જ રહેતું.
ડૉ. વિક્રમભાઈને શારીરિક રીતે કોઈ ગંભીર વ્યાધિ નહોતી, લોહીનું દબાણ થોડું વધુ જણાતું આથી તેઓ તેની દવા લેતા હતા અને નિયમિત રીતે તબિયત તપાસાવતા હતા. તા.૨૬-૧૨-૧૯૭૧ના દિવસે સાંજના પ્લેનમાં મુંબઈ ગયા ત્યારે સંદેશો મળ્યો કે તા. ૨૭-૧૨ના દિવસે મહત્ત્વની મિટિંગ માટે નવી દિલ્હી પહોંચવું. હજુ બે દિવસ પહેલાં જ દિલ્હી ગયા હતા. ત્યારે આવી કોઈ મિટિંગ નક્કી નહોતી. તેઓ બીજે દિવસે થુમ્બા જવાનું ૨દ કરીને સવારે તા. ૨૭-૧૨ના દિવસે દિલ્હી ગયા. સાંજે ખૂબ જ થાકીને પાછા ર્ફ્યા. તા. ૨૮-૧૨ના દિવસે થુમ્બા જવા વહેલી સવારે નીકળવાનું હતું.  થુમ્બા રેલવે સ્ટેશનમાં શિલાન્યાસ કાર્યક્રમમાં રેલવે પ્રધાન શ્રાી હનુમંતૈયા આવવાના હોવાથી ત્યાં જવું જ પડે એમ હતું. વળી તે વખતે તો ડાકોટા પ્રકારનાં નાનાં પ્લેન હતાં. આથી ત્રિવેન્દ્રમ જવા વાયા બેંગલોર થઈને જવું પડતું હતું. ત્રિવેન્દ્રમ પહોંચીને તુરત જ ખૂબ ઝડપે કારમાં નજીકની હોટેલમાં જઈને કપડાં બદલાવ્યાં અને ઝડપથી ત્રિવેન્દ્રમના અવકાશ મથક નજીકના થુમ્બા રેલવે સ્ટેશનના સ્થળે પહોંચ્યા અને તે જ વખતે રેલવે પ્રધાન પણ પહોંચ્યા. થુમ્બા રેલવે સ્ટેશનની શિલાન્યાસ વિધિ સમયસર થઈ ગઈ. બાદમાં, નિયમ મુજબ સાથી વિજ્ઞાનીઓ સાથે મિટિંગો ચાલી. બીજા દિવસે તા. ૧૯-૧૨ના દિવસે ફરી મિટિંગો શરૂ થઈ. બીજા દિવસે મુંબઈ જવાનું હોવાથી, રાત્રે વિજ્ઞાનીઓને પોતાની સાથે જમવા માટે કોવાલમ હોટેલમાં બોલાવ્યા અને ચર્ચાનો દોર જમતાં જમતાં ચાલુ રહ્યો. લગભગ ૧-૦૦ વાગ્યે બધા છૂટા પડયા. વિક્રમભાઈ બધાને ર્ર્ખ્તઙ્ઘ હૈખ્તરં કહી સૂવા પોતાના રૂમમાં ગયા. સવારે પ -૦૦ વાગે હોટેલના બેરરે કોફ્ી લઈને દરવાજો ખટખટાવ્યો, પણ જવાબ ન મળ્યો. આથી તેણે માન્યું કે રાત્રે મોડે સુધી જાગ્યા હોવાથી થોડીવાર પછી તેઓને ઉઠાડવા. ૧૫-૨૦ મિનિટ બાદ ફ્રીથી પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ જવાબ ન મળ્યો આથી નજીકમાં રહેતા તેમના અંગત સચિવ તથા સાથીને તુરત જ બોલાવ્યા અને બધાએ સાથે મળીને દરવાજાના વેન્ટિલેશનમાં હાથ નાખીને દરવાજો ઉઘાડયો અને જોયું, કે પથારીમાં વિક્રમભાઈ ચિરનિદ્રામાં સૂતા હતા. તરત જ ડૉક્ટરને બોલાવ્યા. ડૉક્ટરે તેઓને તપાસીને કહ્યું કે, છેલ્લા ૩-૪ કલાકમાં તેઓને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો જેથી તેઓનું અવસાન થયું છે.
 સામાન્ય રીતે તેઓ સૂતા પહેલાં અખબાર લેતા. થોડીવાર વાંચીને ઘડિયાળ કાઢી બહારના ટેબલ પર મૂકતા, સાથે અખબાર મૂકતા. ત્યાર બાદ પાણી પીને સૂઈ જતા. પરંતુ જ્યારે વિક્રમભાઈનો રૂમ ખોલવામાં આવ્યો ત્યારે ઘડિયાળ અને અખબાર પથારીમાં જ હતા પરંતુ લાઇટ બંધ હતી.
વડાપ્રધાનશ્રાી લાલબહાદુર શાસ્ત્રીજીનું તાસકંદમાં હૃદયરોગના હુમલાના કારણે અવસાન થયું ત્યારે તેઓનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવામાં આવ્યું નહીં જે વિશે અનેક ટીકા થઈ હતી. તેમ ડૉ. વિક્રમભાઈનું ઓચિંતું, કોઈ પણ રોગ ન હોવા છતાં , ઊંઘમાં અવસાન થયું તેમ છતાં તેમનું પણ પોસ્ટમોર્ટમ કરવામાં આવ્યું નહીં અને તેઓના આ પ્રકારના અવસાને અનેક શંકાને જન્મ આપ્યો. ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈનું અવસાન આજે પણ કેટલાંકના મતે એક વણઉકલ્યું રહસ્ય છે.  આ અગાઉ ભારતના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. હોમીભાભાનું પણ અવસાન એક રહસ્ય હતું.
 ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ ૪૬ વર્ષની વયે ભારતીય અણુશક્તિ પંચના અધ્યક્ષ બન્યા હતા.
તેઓએ કહ્યું હતુંઃ ‘મારા જીવનમાં મેં ત્રણ પ્રકારની ભૂમિકા ભજવી છે -વિજ્ઞાની, ઉદ્યોગપતિ અને સરકારી અધિકારી, હું ઇચ્છું છું કે, મારા જીવનની છેલ્લી ભૂમિકા શિક્ષક તરીકેની હોય.’
 ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈને અમદાવાદ શહેર માટે અપાર પ્રેમ હતો. પરંતુ અત્રે નોંધનીય છે કે ગુજરાત યુનિવર્સિટીનું આધુનિકરણ કરવા ઇચ્છતા સ્વપ્નદૃષ્ટા ડૉ.વિક્રમ સારાભાઈને કુલપતિની ચૂંટણીમાં તે વખતના રાજકારણીઓએ હરાવી દીધા હતા. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ થોડાંક વર્ષ માટે પણ કુલપતિ બન્યા હોત તો આજે ગુજરાત યુનિવર્સિટીનું સ્વરૂપ કેવું હોત ?    ——–      DEVENDRA PATEL….

Be Sociable, Share!