Close

૧૦૦ વર્ષ પહેલાં સ્પેનિશ ફ્લૂથી વિશ્વમાં પાંચ કરોડ લોકો મોતને ભેટયા હતા

રેડ રોઝ | Comments Off on ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં સ્પેનિશ ફ્લૂથી વિશ્વમાં પાંચ કરોડ લોકો મોતને ભેટયા હતા

કોરોના-કોવિડ-૧૯ની મહામારીના કારણે વિશ્વ આખું ત્રસ્ત છે. ભારતમાં લોકડાઉન જાહેર થયું અને તે પછી કેન્દ્ર સરકારે દેશના અર્થતંત્રની રફતાર જાળવી રાખવા માટે કેટલાક રિલેક્સેશન એટલે કે કેટલીક છૂટછાટો જાહેર કરી છે તે એક હકીકત છે પણ બીજી હકીકત એ પણ છે કે કોરોના મહામારીએ કોઈ રિલેક્સેશન જાહેર કર્યાં નથી. આજથી સો વર્ષ પહેલાં ૧૯૧૮માં ફેલાયેલો સ્પેનિશ ફ્લૂ વિશ્વની મહાઘાતક બીમારી હતી. તેમાંથી કોઈ પદાર્થપાઠ નહીં લઈએ તો માનવીએ ઇતિહાસમાંથી કાંઈ જ શીખ્યું નથી એવું પ્રતિપાદિત થશે.

આ સંદર્ભમાં જોઈ લો એક ફ્લેશબેક.

વિશ્વમાં દર ૧૦૦ વર્ષે કોઈ ને કોઈ એક મહામારી આવતી હોય છે. આજની હયાત પેઢી પણ એવી જ એક ભયાનક મહામારીના સમયની સાક્ષી બની રહી છે. આજે વાત છે સ્પેનિશ ફ્લૂની જે ૧૯૧૮ની ફ્લૂ મહામારી તરીકે પણ જાણીતી છે. આ એક પ્રકારનો ઈન્ફ્લૂએન્ઝા જ હતો. સ્પેનિશ ફ્લૂ મહામારી ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮થી એપ્રિલ ૧૯૨૦ સુધી ચાલી હતી અને એ મહામારીએ વિશ્વના ૫૦ કરોડ લોકોને બીમાર પાડી દીધા હતા. આ આંકડો એ વખતની વસતીના હિસાબે એક તૃતિયાંશ હતો. આ મહામારીના કારણે એ સમયગાળા દરમિયાન પાંચથી ૧૦ કરોડ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં હોવાનું મનાય છે. એ માનવ ઇતિહાસમાં સહુથી ઘાતક મહામારી ગણવામાં આવી.

૧૯૧૮નો સ્પેનિશ ફ્લૂ H1N1 ઈન્ફ્લુએન્ઝા એ વાઇરસના કારણે બે મહામારીઓમાં પહેલો હતો. બીજો ૨૦૦૯નો સ્વાઈન ફ્લૂ.

આ વાઇરસ ક્યાંથી પેદા થયો તે અંગે મતમતાંતર છે પરંતુ કેટલાક માને છે કે એ વાઇરસની ઓળખ સ્પેનમાં થઈ હોવાથી તેને સ્પેનિશ ફ્લૂ નામ અપાયું. કેટલાકે તેને બ્રાઝિલિયન ફ્લૂ અને બ્રાઝિલમાં તેને જર્મન ફ્લૂ એવું નામ આપ્યું હતું. પોલેન્ડમાં તેને ‘બોલ્શેવિક બીમારી’ એવું નામ આપ્યું હતું.

એ પહેલાં વિશ્વયુદ્ધનો સમયગાળો હતો. અમેરિકા જેવું પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં પ્રવેશ્યું કેમ્પ ફનસ્ટોનથી આ બીમારી ફેલાવા લાગી. જે અમેરિકાની સેનાની શિબિરોમાં, યુરોપમાં મિડવેસ્ટ, ઈસ્ટ કોસ્ટ અને ફ્રાંસનાં બંદરોમાં મહામારી તરીકે ફેલાઈ ગઈ. તે પછી આ મહામારી બ્રિટન, ઈટલી અને સ્પેન સુધી પહોંચી ગઈ. બ્રેસ્ટ-લિટોસ્કની સંધિ બાદ જર્મનીએ યુદ્ધના રશિયન યુદ્ધકેદીઓને મુક્ત કરવાની શરૂઆત કરી અને રશિયા પાછા ગયેલા યુદ્ધકેદીઓ પણ આ બીમારી રશિયા લઈ ગયા. તે પછી મે માસમાં આ મહામારી આફ્રિકા, ભારત અને જાપાન પહોંચી ગઈ. જૂનમાં ચીન પહોંચી અને જુલાઈમાં આ મહામારી ઓસ્ટ્રેલિયા પહોંચી ગઈ.

સ્પેનિશ ફ્લૂની પહેલી લહેર ૧૯૧૮ના પ્રથમ ત્રણ માસમાં શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં તે હલકી હતી. મૃત્યુદર સામાન્યથી ઉપર નહોતો. અમેરિકામાં પહેલા છ માસમાં ૫૦૦૦ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં હતાં. ૧૯૧૮ના અંત સુધીમાં આ બીમારી વધુ ઘાતક બની. ઈરાન અને ભારતમાં પણ તેની અસરો દેખાવા લાગી. બીજી લહેરમાં અમેરિકામાં ૨,૯૨,૦૦૦ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં. કોપનહેગનમાં ૬૦,૦૦૦ લોકોનાં, હોલેન્ડમાં ૪૦,૦૦૦ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં. ૧૯૧૯માં આ બીમારીનું ત્રીજું મોજું આવ્યું. જેના કારણે યુરોપ, અમેરિકા, સર્બિયા, મેક્સિકો અને બ્રિટનમાં લાખો લોકો મૃત્યુ પામ્યાં.

આ બીમારી ક્યાંથી શરૂ થઈ તે અંગે વિવિધ અભિપ્રાયો છે.

કેટલાક માને છે કે આ બીમારીની શરૂઆત અમેરિકાથી થઈ. ઇતિહાસકાર આલ્ફ્રેડ ડબલ્યૂનો આ મત હતો. એવું કહેવાય છે કે આ બીમારી કેન્સાસથી શરૂ થઈ હતી.

બીજા કેટલાક માને છે કે આ બીમારીનું મૂળ ફ્રાન્સમાં હતું. ફ્રાન્સની એક લશ્કરી બેરેકમાંથી આ બીમારીનો આરંભ થયો હતો. ફ્રાન્સની આ લશ્કરી બેરેકમાં હવાની અવરજવરની વ્યવસ્થા ન હોવાથી ઝેરી ગેસોથી બીમાર લોકોમાં આ વાઇરસ ફેલાવવા એક આદર્શ વાતાવરણ બન્યું. એ સમયના જાણીતા વાયરોલોજિસ્ટ જોન ઓક્સફર્ડે કરેલા એક અભ્યાસની ફ્લશ્રુતિમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ફ્રાન્સના એટાપલ્સ ખાતે યુ.કેના લશ્કરની ટુકડીનો એક હોસ્પિટલ કેમ્પ હતો અને તે જ આ સ્પેનિશ ફ્લૂનુ ઉદ્ગમસ્થાન હતું. આ હોસ્પિટલો અને શિબિરો ક્ષમતા કરતાં વધુ દરદીઓથી ઊભરાતી હતી. જર્નલ ઓફ ધી ચાઈનીઝ મેડિકલ એસોસિયેશન પણ એ વાતનું સમર્થન કરે છે કે આ વાઇરસ યુરોપિયન લશ્કરી સૈનિકોમાંથી જ બધે ફેલાયો.

અલબત્ત, પાશ્વર ઈન્સ્ટિટયૂટના વિશેષજ્ઞા ક્લોડ હેનાઉનનું માનવું છે કે સ્પેનિશ ફ્લૂ ચીનમાંથી શરૂ થયો. ત્યાંથી તે અમેરિકા ખાતે બોસ્ટનમાં આવ્યો અને પછી ફ્રાંસ અને યુરોપમાં પ્રસરી ગયો. કહેવાય છે કે ચીનના ૬૦૦૦ મજૂરો બ્રિટન અને ફ્રાન્સમાં કામ કરવા ગયા હતા અને તેઓ ચીનથી જ આ વાઇરસ સાથે લઈ ગયા હતા.

એ જે હોય તે પરંતુ એ એક હકીકત છે કે ૧૯૧૮ની સ્પેનિશ ફ્લૂની મહામારી માનવ ઇતિહાસની સહુથી વધુ  પ્રાણઘાતક મહામારીઓમાંથી એક હતી. એ મહામારીમાં કેટલાક ખરેખર મોત નીપજ્યાં તે પણ એક ચર્ચાનો વિષય છે. એમ કહેવાય છે કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લશ્કરમાં પોતાના સૈનિકોનું મનોબળ ટકાવી રાખવા માટે યુરોપ અને અમેરિકા જેવા દેશોના શાસકોએ મોતના સાચા આંકડા સેન્સરશિપ હેઠળ દબાવી રાખ્યા હતા અને યુ.કે., ફ્રાન્સ તથા અમેરિકાએ બીમારીઓની સંખ્યા અને મોતના સાચા આંકડા ઘટાડી નાંખ્યા હતા. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં એકમાત્ર સ્પેન જ તટસ્થ હતું અને સ્પેનનાં વર્તમાનપત્રોએ બીમારોની સંખ્યા અને મોતના સાચા આંકડા પ્રગટ કર્યા હતા. સ્પેન પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં સામેલ નહોતું. તે તટસ્થ હતું. સ્પેન જ એક એવો દેશ હતો જ્યાં આ રહસ્યમય વાઇરસથી થતી બીમારીની ઓળખ થઈ. બીજી વાત એ પણ છે કે સ્પેનમાં રોગચાળો ગંભીર હતો અને મોતના સાચા આંકડા જાહેર થતાં એ બીમારી સ્પેનિશ ફ્લૂ એવા નામથી જાણીતી બની અને એ રીતે કારણ વગર સ્પેનની ખોટી છાપ ઊભી થઈ.

સામાન્ય રીતે ઈન્ફ્લૂએન્ઝાના પ્રકોપથી નાનાં બાળકો અને વૃદ્ધોનાં જ મોત વધુ થતાં હોય છે પરંતુ સ્પેનિશ ફ્લૂએ વચ્ચેની ઉંમરના પણ લોકોનો ભોગ વધુ લીધો હતો. આ મહામારી દરમિયાન સ્પેનના રાજા-કિંગ પણ આ બીમારીમાં સપડાયા હતા. તેમની સાથે એ સમયના બીજા રાજકારણીઓ પણ સ્પેનિશ ફ્લૂથી સંક્રમિત થયા હતા. સ્પેનની શાળાઓ, સરકારી ઈમારતો અને લશ્કરી બેરેક પણ આ રોગથી સંક્રમિત થઈ ગયાં હતાં. સ્પેનના મેડ્રીડ શહેરની ટ્રામ સિસ્ટમ પણ સ્થગિત કરી દેવી પડી હતી. સ્પેનની તાર-ટેલિગ્રાફ સેવા પણ થંભી ગઈ હતી, કારણ કે ત્યાં કામ કરનારા કર્મચારીઓ જ આ બીમારીથી સંક્રમિત થઈ ગયા હતા. આ બીમારી ઈંગ્લેન્ડમાં ફેલાયા બાદ બ્રિટિશ અખબારોને સ્પેનિશ ફ્લૂ ફેલાવા માટે સ્પેનના હવામાનને જવાબદાર ઠેરવતાં લખ્યું હતું કે સ્પેનના સૂકા અને ભારે પવનો તથા સ્પેનની વસંતઋતુ જ આ મહામારી માટે જવાબદાર છે. સ્પેનમાંથી વાતા તોફાની પવનો ધૂળની રજકણો સાથે આ મહામારીને વાઇરસ દ્વારા બ્રિટનમાં લઈ આવ્યા છે તેવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો. એ વખતે એટલે કે આજથી સો વર્ષ પહેલાં પણ લોકોને માસ્ક પહેરવા, ભીડભાડવાળી જગ્યાએ ન જવા સલાહ આપવામાં આવી હતી. અમેરિકાએ ૧૯૧૮માં એકબીજાના હાથ ન મિલાવવાની સલાહ આપી હતી. સ્કૂલો અને છબીઘરો બંધ કરી દેવાયાં હતાં અને લોકોને ઘરમાં જ રહેવા સલાહ આપવામાં આવી હતી. અમેરિકામાં તો લોકોને લાઇબ્રેરીનાં પુસ્તકોને પણ ન અડવા સલાહ આપવામાં આવી હતી.

૧૯૧૮માં સ્પેનિશ ફ્લૂએ ભારતને પણ છોડયું નહોતું. ભારતમાં આ બીમારી ‘બોમ્બે ઈન્ફ્લૂએન્ઝા’ અને ‘બોમ્બે ફીવર’ તરીકે જાણીતી બની હતી. ભારતમાં સ્પેનિશ ફ્લૂના કારણે ૧ કરોડ ૪૦ લાખથી માંડીને ૧ કરોડ ૭૦ લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હોવાનું મનાય છે. ડેવિડ આર્નોલ્ડના મતે ભારતમાં સ્પેનિશ ફ્લૂના કારણે ૧ કરોડ ૨૦ લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. જે એ વખતની વસતીનો પાંચ ટકા હિસ્સો હતો. ભારતમાં જૂન ૧૯૧૮ના સમયગાળામાં સ્પેનિશ ફ્લૂની શરૂઆત થઈ હતી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ વખતે જે જહાજો ભારત થઈને આવતાં-જતાં હતાં તે આ મહામારી ફેલાવવાનું કારણ બન્યાં હોવાનું મનાય છે. ૧૯૧૮ના ઓગસ્ટ સુધીમાં આ રોગ આખા દેશમાં ફેલાઈ ગયો હતો. ભારતમાં સ્પેનિશ ફ્લૂએ ૨૦થી ૪૦ વર્ષની વયનાં યુવક-યુવતીઓને ભોગ બનાવી દીધાં હતાં.

મુંબઈ અને મદ્રાસમાં દર અઠવાડિયે ૨૦૦ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં હતાં. એ વર્ષે ભારતમાં ચોમાસું નિષ્ફળ ગયું હતું. લોકો ભૂખમરાનો ભોગ બનતાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ગુમાવી ચૂક્યા હતા અને કેટલાક રોજી માટે ભારે ભીડવાળાં શહેરો તરફ ગયા હતા. આ પણ મહામારી ફેલાવાનું અને આટલી મોટી સંખ્યામાં મોતનાં કારણો હતાં. મહાત્મા ગાંધીજીને પણ સ્પેનિશ ફ્લૂ થયો હતો પણ તેઓ સાજા થઇ ગયા હતાં. આ મહામારીની અસર સ્વતંત્રતાની ચળવળ પર પણ થઈ હતી, કારણ કે બીજા ઘણા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ પણ સ્પેનિશ ફ્લૂથી બીમાર પડી ગયા હતા. એ વખતે ભારતમાં બ્રિટિશ રાજ હતું અને આરોગ્યની સેવાઓ અપૂરતી હતી જેથી ભારતમાં સ્પેનિશ ફ્લૂએ કાળો કેર વર્તાવ્યો હતો.

૧૯૧૮ની એ મહામારીમાંના દુષ્પરીણામોમાંથી આપણે બધાં કાંઈક શીખીએ DEVENDRA PATEL

Be Sociable, Share!